Dalibóg, sprzykrzyło mi się opowiadać! Cóż wy sobie myślicie? Doprawdy, nudno: bajaj im wciąż a bajaj, i opędzić się nie można. No, słuchajcie, opowiem wam coś, ale dalibóg, ostatni raz. Owóż, mówiliście o tym, że człowiek może dać sobie rady z nieczystą, jak to mówią, siłą. Jakby to powiedzieć?... może i tak... rozmaite rzeczy dzieją się na świecie, jeśli dobrze pomyśleć;... Wszelako, nie mówcie tego: jeżeli moc diabelska zechce człowieka otumanić, to otumani — dalibóg, otumani... Posłuchajcie. Było nas u ojca czterech. Ja byłem wtedy smerda, może miałem lat jedenaście... Co mówię! Skądże jedenaście? Pamiętam jak dziś, że kiedy stanąłem jakoś na czworakach i zacząłem szczekać jak pies, tatulo przymówił mi kiwając głową: „Ej, Tomek, Tomek, ożenić by cię czas, a durny jesteś jak młody źrebak".
Dziad żył jeszcze wówczas i w nogach — niech mu ziemia lekka będzie — był jeszcze dość krzepki. Bywało, przyjdzie mu do głowy... Ale komuż mam gadać? Jeden wybiera sobie z pieca całą godzinę węgielek do fajki, drugi nie wiedzieć po co polazł do komory. Co u licha! Nie po niewoli gadam: sami żeście prosili... jak słuchać, to słuchać.
Tatulo jeszcze na przedwiośniu powiózł na Krym tytoń na sprzedaż. Nie pomnę dokumentnie, dwa czy trzy wozy załadował: tytoń poszedł jakoś wówczas w górę.
Wziął ze sobą trzyletniego brata, żeby go już zawczasu przyuczyć do czumactwa. Zostaliśmy w domu: dziad, matka, ja, brat i jeszcze jeden brat. Dziad zasiał basztan przy samym gościńcu i przeniósł się z wiosną na kureń. Wziął i nas ze sobą — odpędzać wróble i sroki z basztanu. Nie można powiedzieć, żeby nam to było nie na rękę: bywało, najesz się przez cały dzień tyle ogórków, kawonów, rzepy, cebuli, grochu, że w kałdunie, dalibóg, niczym koguty pieją. A do tego i przybytek jest: przyjezdni tłuką się po gościńcu, każdy ma smak na kawona czy melona, a i z okolicznych futorów naniosą, bywało, na zmianę kur, jajek, indyków. Życie było dobre.
Ale dziadowi najmilsze było to, że czumaków co dzień z pięćdziesiąt wozów przejeżdża. Naród to, jak wiecie, bywały: zacznie opowiadać — tylko uszu nadstawiaj! A dla dziada opowieści, to jak dla głodnego kluski. Nieraz, bywało, zdarzy się spotkać starego znajomka — dziada każdy już znał — pomyślcie sami, co się wyrabia, gdy się do kupy zbiorą starowiny: gadu-gadu, a to, a tamto, a owo, a za tamtych czasów — końca nie ma. Ależ rozpuszczą języki! Przypomną Bóg wie jakie niegdysiejsze rzeczy.
Razu jednego — pamiętam jak dziś — słońce już się miało ku zachodowi, a dziad chodził po basztanie i zdejmował z kawonów liście, którymi przykrywał Je na dzień, żeby się nie spiekły na słońcu.
— Spojrzyj no, Ostap — mówię do brata — czumaki jadą!
— Gdzie? — zapytał dziad robiąc nacięcie na wielkim arbuzie, na wypadek, żeby go chłopcy nie zjedli.
Gościńcem ciągnęło ze sześć wozów. Przodem szedł czumak z wąsem już siwym. Zbliżywszy się na jakieś — jakby wam powiedzieć? — dziesięć kroków, przystanął.
— Daj Boże zdrowia, Maksym! Ot i znowu się widzimy.
Dziad przymrużył oczy.
— A, witajcież, witajcież! Skąd Pan Bóg prowadzi? Co, i Bolączka tutaj? Jak się masz, bracie! Co u diabła! Ależ tu są wszyscy: i Krutotryszczenko! i Peczeryca! i Kowelek! i Stećko! Witajcie! O-ho-ho! A-ha-ha!
I dalejże się ściskać.
Woły wyprzężono i puszczono na trawę, wozy zostawiono przy gościńcu; sami posiadali wszyscy w koło przed kureniem i zakurzyli lulki. Ale czy to im do lulek? Nie wiedzieć, czy przy tych gadkach a rozhoworach i po jednej' wykurzyli. Po podkurku dziad zaczął częstować gości arbuzami. Każdy wziąwszy arbuza obrał go czyściutko kozikiem (stare to były wygi, obijali się po świecie niemało, wiedzieli, jak się jada w towarzystwie — bodaj i przy pańskim stole umieliby zasiąść); obłupiwszy więc arbuz czyściuteńko, zrobił w nim każdy palcem dziurkę, wypił z niego moszcz i dopiero potem jął krajać na zu-belki i kłaść do ust.
— Cóż to, chłopaki! — krzyknął do nas dziad — gę-byście rozdziawili? Tańczyć mi, psubraty! Gdzież, Ostap, twoja piszczałka? Nuże, kozaczka! Tomek, bierz się pod boki! Dalejże! Hop, hop!
Byłem wówczas chłopiec jak skra. Ot, starość przeklęta! Teraz już tak nie poskoczę: zamiast wywijasów, nogi mi się tylko plączą. Długo patrzał dziad na nas, siedząc z czumakami. Widzę, że nogi mu nie chcą ustać na miejscu: jak gdyby je coś wciąż targało.
— Zobaczysz, Tomek — powiada Ostap — że stary dziadyga pójdzie w tany.
I cóż myślicie? Ledwie zdążył powiedzieć — nie strzy-mał starowina. Zachciało mu się pokazać przed czumakami.
— Widzicie ich, diable nasienie! Czy to się tak tańczy? Oto, jak się tańczy! — zawołał zerwawszy się na nogi, wyciągając ręce i bijąc hołubca.
Nie ma co mówić: tańczyć umiał tak, że mógłby zatańczyć choćby z hetmanową. Ustąpiliśmy na stronę i zaczął dziadyga wywijać nogami po ubitym miejscu, jakie było przy grzędzie z ogórkami. Zaledwie jednak doszedł do połowy i chciał się rozhulać, żeby zrobić w powietrzu nogami jakiegoś wykrętasa — nie podnoszą się nogi, ani rusz. Co u kaduka? Rozpędził się znowu, doszedł do środka — nie idzie! Rób, co chcesz — nie idzie i nie idzie! Nogi jak z ołowiu. A niechże cię, miejsce diabelskie, omanie szatański! Że też się musi wplątać taki paduch, nieprzyjaciel rodzaju ludzkiego! Takiego wstydu się najeść przed czumakami! Puścił się dziad znowu, począł drobić w podrygach gęściutko, aż lubo patrzeć. Do połowy. Dalej ani podskoku, nic nie wytańczysz! A, diable szelmowski, żebyś się zgniłą dynią udławił, żebyś zdechł w maleńkości, sobaczy synu! Takiej hańby na starość narobić... I w tejże chwili ktoś się z tyłu roześmiał...
Ogląda się dziad: ani basztanu, ani czumaków — nic. I przed nim, i za nim, i po stronach — równiutkie pole.
— Oho! Masz tobie!
Przymrużył oczy. miejsce jak gdyby trochę znajome: z boku las, spoza lasu sterczy jakaś tyka i widnieje hen daleko na niebie. Ki diabeł? Ależ to gołębnik, co stoi u popa w ogrodzie! Z drugiej strony coś szarzeje; wpatrzył się dziad: stodoła pisarza gminnego! Gdzież to go zawlokła siła nieczysta! Klucząc dokoła natrafił na ścieżkę. Miesiąca nie było: zamiast niego migała biała plama skroś chmurę.
„Będzie jutro ulewa” — pomyślał dziad.
Naraz — w bok od ścieżki, na mogiłce zapłonęła świeczka.
— Cóż to może być?
Stanął dziad, podparł się w boki i patrzy: świeczka zgasła, ale nieco dalej zapłonęła druga.
— Skarb! — krzyknął dziad — szyję daję, że skarb! I już splunął w garście, żeby kopać, gdy się połapał,
że nie ma ani rydla, ani łopaty.
— Ej, szkoda! A może — kto wie? — Może wystarczy tylko odedrzeć darninę, a on tuż pod nią leży serdeńko? Nie ma co. Trzeba przynajmniej naznaczyć miejsce, żeby nie zapomnieć potem.
Przyciągnął dziad wielgachną gałąź, od wichru, jak widać, złamaną, zwalił ją na mogiłkę, gdzie płonęła świeczka, i poszedł ścieżką. Młody dębniak jął rzednąć; pokazały się opłotki.
„No jakże? A nie mówiłem — pomyślał dziad — że to popia lewada? Hajno i płot jego. Stąd i paru stajań nie ma do basztanu.”
Późno jednak przyszedł do domu i klusek już jeść nie chciał. Zbudziwszy brata Ostapa, zapytał tylko, czy dawno odjechali czumaki, i zawinął się w kożuch; Ostap zaczął był rozpytywać:
— Gdzież to, dziadu, diabli cię nosili?
— Nie pytaj — odpowiedział stary, otulając się jeszcze mocniej — nie pytaj, Ostap, bo posiwiejesz.
I tak zachrapał, że wróble, co się zakradły na basztan, w popłochu furknęły w powietrze.
Ale czy mu to było do spania? Nie ma co mówić: szczwany był lis, kuty na cztery nogi — świeć Panie nad Jego duszą - zawsze się umiał wymigać. Niekiedy wytnie ci taką sztukę, że tylko wargi zagryziesz.
Nazajutrz, jeno się jęło zmierzchać na dworze, wdział dziad świtkę, opasał się, wziął pod pachę rydel i łopatę, włożył na głowę czapę, wypił dzbanek kwasu chlebnego, wytarł gębę rękawem i poszedł wprost na ogród popi. Minął żywopłot i niziutki dębniak. Skroś drzew wije się ścieżka i wychodzi na pole: zdaje się niby ta sama. Wyszedł w pole: miejsce kubek w kubek wczorajsze: ot, i gołębnik sterczy, ale stodoły nie widać.
— Nie. Nie tamto miejsce. Tamto pewnikiem dalej. Trzeba, widać, nawrócić do stodoły.
Nawrócił, poszedł inną drogą: stodołę widać, ale gołębnika nie ma. Znowu zboczył w stronę gołębnika: stodoła się schowała. W polu, jakby na złość, zaczął pokrapiać deszczyk. Pobiegł dziad znowu do stodoły: gołębnik zginął; do gołębnika — stodoła przepadła.
— A bodaj cię, Belzebubie przeklęty! Żebyś dzieci rodzonych nie oglądał!
A deszczyk lunął jak z cebra.
Zzuł więc dziad nowe buty i zawinął je w chustkę, żeby się nie pokurczyły na deszczu, i uciął takiego kłusa, niczym pański inochodnik. Wlazł w kureń, przemoczony do nitki, przykrył się kożuchem i coś tam mruczał przez zęby, a przyhołubiał czarta takimi słowy, jakich póki żyję nie słyszałem. Sczerwieniłbym się na pewno cały, gdybym to słyszał w biały dzień.
Obudziłem się nazajutrz — patrzę: już dziad chodzi po basztanie, jak gdyby nigdy nic, i przykrywa kawony łopuchem. Przy obiedzie rozgadał się starowina, zaczął straszyć młodszego brata, że go zamiast kawona przehan-dluje na kurę; zjadłszy obiad, wykręcił dudkę z drzewa, zaczął na niej grać i pozwolił nam bawić się dynią, skręconą w taki świder niczym wąż, a którą nazywał turecką. Dziś takich dyń nigdzie nie zobaczysz; ale i to prawda, że nasion jej gdzieś z bardzo daleka dostał.
Na odwieczerz, już po posiłku, poszedł dziad z rydlem, żeby przekopać nową grządkę pod późne tykwy. Mijając owo miejsce zaczarowane, nie wytrzymał, żeby nie wymamrotać przez zęby:
— Przeklęte miejsce!
Doszedł do samego środka, gdzie mu się onegdaj nic nie wytańczyło, i żeby ulżyć wątrobie, wyrżnął z całej siły rydlem. O raju! dookoła znów to samo pole: z jednej strony sterczy gołębnik, z drugiej stodoła.
— Dobrze, żem wziął rydel ze sobą. Wej i ścieżka! Wej i mogiłka! Wej i gałąź nawalona. Wejno i świeczka się pali! Aby się tylko nie omamić!
Pobiegł cichcem, unosząc w górę rydel, jak gdyby chciał nim poczęstować wieprzka, co się wtrynił na basz-tan, i zatrzymał się przed mogiłką. Świeczka zgasła. Na mogile leżał kamień obrosły trawą.
„Ten kamień trzeba podnieść” — pomyślał dziad i zaczął podkopywać go ze wszystkich stron.
Ciężki był głaz przeklęty! Ale, wparłszy się mocno nogami w ziemię, zepchnął go dziad z mogiły. Du-u-u! — zadudniało w dolinie.
— Krzyżyk na drogę! Teraz pójdzie jak z płatka! — Odetchnął dziad chwilę, dobył rożka z tabaką, nasypał jej na pięść i już miał zażyć, gdy nagle nad głową jego — „apsik!” — kichnęło coś tak, że drzewa się zakołysały i dziadowi twarz całą opryskało.
— Odwróciłbyś się na stronę, kiedy chcesz kichnąć — powiedział dziad przecierając oczy.
Obejrzał się dokoła — patrzy: nikogo nie ma.
— Nie, lubi, widać, czart tabaki! — mruknął dziad chowając rożek w zanadrze i biorąc się znowu do rydla. — Głupi on, bo głupi: takiej tabaki ni dziad, ni ojciec jego nie zażywali.
Zaczął kopać — a ziemia miękka, rydel sam wchodzi. Oto coś brzęknęło. Wygarnąwszy ziemię zobaczył dziad kocioł.
— Tuś mi serdeńko! — zawołał podsuwając pod niego rydel.
— Tuś mi, serdeńko! — zapiszczał dziób ptasi, dziobnąwszy w kocioł.
Odskoczył dziad i wypuścił z rąk rydel.
— Tuś mi, serdeńko! — zabeczał łeb barani z wierzchołka drzewa.
— Tuś mi, serdeńko! — zaryczał niedźwiedź wysuwając spoza drzewa pysk.
Ciarki przebiegły dziada.
— Ale tu strach słowo powiedzieć! — zamamrotał do siebie.
— Tu strach słowo powiedzieć! — pisnął dziób ptasi.
— Strach słowo powiedzieć! — beknął łeb barani.
— Słowo powiedzieć! — ryknął niedźwiedź.
— Hm... — szepnął dziad i zląkł się.
— Hm! — zapiszczał dziób.
— Hm! — zabeczał baran.
— Hm! — zaryczał niedźwiedź.
Odwrócił się dziad ze strachem. Boże, co za noc! Ni gwiazd, ni miesiąca. Dokoła rozpadliny; pod nogami czeluść bez dna; nad głową zwisa góra i zda się — już, już chce się urwać na niego. I zwidziało mu się, że spoza niej majaczy jakowaś paszcza: u! u! nos — jak miech kowalski; nozdrza — że w każde wlałbyś po kuble wody; wargi — dalibóg — jak wielkie kloce; ślepia czerwone wybałuszyła, wywaliła jęzor i drażni się!
— Pał cię diabli! — powiedział dziad poniechawszy kotła — naści twój skarb! Jakiż obmierzły pysk!
I wziął już nogi za pas, ale się obejrzał — i stanął, widząc, że nagle wszystko było jak przedtem.
— To tylko siła nieczysta straszy!
Zabrał się znowu do kotła — ależ ciężar! Co robić? Nie zostawić go przecie. Więc wytężywszy wszystkie siły chwycił go obiema rękami.
— Nuże! Raz, raz! Jeszcze go! — i wyciągnął. — Uf, teraz zażyć tabaczki.
Dobył rożka. Zanim jednak nasypał, rozejrzał się dobrze dokolusieńka, czy nie ma nikogo. Jak gdyby nie ma. Ale widzi mu się, że pień drzewa sapie i dmucha, że pokazują się uszy, czerwone ślepia nabiegają krwią, nozdrza się rozdymają, nos się marszczy — i już, już — a kichnie.
„Nie zażyję tabaczki! — pomyślał dziad chowając rożek — znowu Belzebub zapluje oczy.”
Chwycił co prędzej kocioł i duchem w nogi. Czuje tylko, że z tyłu ktoś go wciąż wicią smali po łydkach.
— Oj, oj, oj! — pokrzykuje tylko dziad pędząc na całego; i tak doleciał do popiego ogrodu, gdzie dopiero przystanął, żeby złapać trochę tchu.
„Gdzież to się dziad powlókł?” — myśleliśmy, czekając ze trzy godziny.
Dawno już przyszła matka z futoru i przyniosła garn-czek gorących klusek. Dziada jak nie ma, tak nie ma. Siedliśmy sami do wieczerzy. Po wieczerzy wymyła matka garnczek i szuka oczami, gdzieby wylać pomyje, bo dookoła wszędzie grzędy; patrzy — a tu wprost na nią idzie kadź. Na dworze było już dobrze ciemnawo. Pewnie któryś z chłopaków, zbytkując, schował się z tyłu i popycha kadź.
„W sam raz, żeby wylać pomyje” — pomyślała matka i wylała gorące pomyje do kadzi.
— Rety! — zahuczało basem.
Patrzymy — dziad. Kto tam wiedział? Dalibóg, myśleliśmy, że beczka lezie. Przyznam się, choć to i grzech może, a śmiać się chciało, gdy siwa głowa dziada ociekała pomyjami, a na włosach zwisały skórki od kawonów i dyń.
— Widzisz ją! Babsztyl diabelski! — powiedział dziad wycierając głowę połą świtki. — Oparzyła jak świnię przed Godami. No, chłopcy, dostaniecie teraz na obarzanki! Będziecie, złodziejskie nasienie, w złotych żupanach chodzić! Spójrzcie ano, spójrzcie, co wam tu przyniosłem! — i dziad otworzył kocioł.
Jak myślicie, co tam takiego było? Pomyślcie dobrze. No? Co najmniej — złoto, hę? Otóż to, że nie złoto, śmiecie, paprochy... wstyd powiedzieć co. Splunął dziad, cisnął kocioł i jeszcze ręce umył.
Od tamtego czasu i nas dziad zaklął, żebyśmy nigdy nie wierzyli diabłu.
— Pamiętajcie — mówił nam nieraz — cokolwiek powie ten nieprzyjaciel Chrystusa Pana, wszystko zełże, psi syn. Prawdy w nim za grosz nie ma.
Bywało, czasami usłyszy stary, że gdzieś tam niespokojnie. Zaraz krzyknie na nas:
— Nuże, chłopcy, zażegnać go! A dalej! A dobrze go tak!
I dalejże krzyżem na wszystkie strony. A tamto miejsce przeklęte, gdzie mu się tańczyć nie dało, ogrodził płotem i kazał tam wyrzucać wszystko, co niepotrzebne, różne śmiecie, chwasty i zielsko, jakie wygrzebywał z basz-tanu.
Tak to potrafi tumanić człowieka siła nieczysta. Znam dobrze tamtą ziemię; potem dzierżawili ją od ojca na basztan sąsiedni Kozacy. Ziemia żyzna, urodzaj zawsze nad podziw, ale na zaczarowanym miejscu nigdy nie rosło nic dobrego. Zasieją jak się patrzy — a wzejdzie Bóg wie co, że i rozeznać niesposób: kawon nie kawon, tykwa nie tykwa, ogórek nie ogórek... diabeł wie, co takiego!